Renk kodlu kova, fırça, kürek, spatül, faraş ve temizlik ekipmanları; alerjen ayrımı, hijyen zonları ve departman ayrımı için faydalıdır. Ancak bu ekipmanlar gıda temasına uygun plastikten üretilmemişse veya sert kimyasallarla uyumlu değilse, zamanla renk salınımı, yüzey bozulması, çatlama, kırılganlaşma ve fiziksel parça bulaşması riski oluşturabilir.
AB’de gıda temas malzemeleri, insan sağlığını tehlikeye atacak veya gıdanın bileşiminde/duyusal özelliklerinde kabul edilemez değişiklik oluşturacak şekilde madde salmamalıdır. Plastik gıda temas malzemeleri için AB 10/2011; Türkiye’de ise TGK Plastik Madde ve Malzemeler Tebliği 2019/44 migrasyon ve uygunluk beklentilerini belirler.
Renkli Plastik Ekipmanlarda Tehlikeler-HACCP Tehlike Analizinde Değerlendirdiniz mi?
Fiziksel Tehlikeler
Plastik ekipmandan parça kopması, çatlamış veya kırılmış ekipmandan fiziksel bulaşma, fırça kıllarının ürüne bulaşması, çapaklı yüzeylerden plastik parçacık bulaşması, kırılganlaşmış plastikten küçük parça ayrılması, yüksek sıcaklık nedeniyle deformasyona uğrayan ekipmandan parça ayrılması, UV veya kimyasal etkisiyle zayıflayan ekipmanın kırılması, aşınmış yüzeylerden plastik partikül bulaşması, hasarlı ekipmanın kullanımına bağlı yabancı madde bulaşması, açık alanda bırakılan ekipmanlarda yabancı madde kontaminasyonu, metal detektör tarafından tespit edilemeyen plastik parçaların ürüne bulaşması, sert mekanik temizlik sonrası yüzeyden parça ayrılması, kıl dökülmesine dirençsiz fırça yapısı nedeniyle fiziksel bulaşma, üretim ve temizlik ekipmanlarının karışması sonucu yabancı madde riski.
Kimyasal Tehlikeler
Uygun olmayan pigmentlerden kaynaklı boya migrasyonu, plastik katkı maddelerinin gıdaya migrasyonu, masterbatch kaynaklı kimyasal migrasyon, stabilizatör ve dolgu maddesi migrasyonu, toplam migrasyon limitinin aşılması, spesifik migrasyon limitinin aşılması, gıdaya renk geçişi oluşması, gıdada tat/koku değişimine neden olan kimyasal geçişler, klor bazlı dezenfektanların plastik yapıyı bozması, alkali deterjanların plastik yüzeyi aşındırması, asidik kimyasalların malzeme stabilitesini bozması, alkol bazlı kimyasalların çatlama oluşturması, yüksek sıcaklık nedeniyle katkı migrasyonunun artması, temizlik sonrası kimyasal kalıntı tutulması, CIP/COP kimyasallarına uyumsuz ekipman kullanımı, gıda temasına uygun olmayan plastik kullanımı, uygunluk beyanı olmayan ekipman kullanımı, migrasyon testi bulunmayan ekipman kullanımı, düşük kaliteli plastik kullanımına bağlı kimyasal bulaşma, sıcak ürün temasında pigment stabilitesinin bozulması, uzun süreli kimyasal temas sonucu plastik bozunması, kimyasal reaksiyon sonucu yüzeyden madde salınımı, uygun olmayan geri dönüştürülmüş plastik kullanımı riski.
Biyolojik Tehlikeler
Çatlak yüzeylerde mikrobiyal tutunma, gözenekli hale gelen yüzeylerde biyofilm oluşumu, yüzey pürüzlenmesine bağlı kir birikimi, temizlik etkinliğinin azalmasına bağlı mikrobiyal yük artışı, yetersiz temizlenen ekipmanlarda patojen gelişimi, nem tutan ekipman yüzeylerinde küf/maya gelişimi, hasarlı ekipmanın yeterli dezenfekte edilememesi, yanlış depolanan ekipmanlarda çevresel kontaminasyon, zemine temas eden ekipmanlarda mikrobiyal bulaşma, açık alanda bırakılan ekipmanlarda çevresel bulaşma, çiğ alan ekipmanlarının pişmiş alana taşınması, hijyen zonları arasında ekipman transferi nedeniyle çapraz bulaşma, temizlik ekipmanlarının kirli/temiz alanlarda karışması, kullanım sonrası yetersiz kurutma nedeniyle mikrobiyal gelişim, kirli askılama alanlarından ekipmana bulaşma, uygun olmayan yüzey yapısına bağlı protein/yağ kalıntısı oluşumu, temizlik validasyonunun yetersiz olması nedeniyle biyolojik risklerin fark edilmemesi, çevresel patojenlerin temizlik ekipmanlarıyla taşınması.
Alerjen Tehlikeleri
Renk kodlama sisteminin yanlış uygulanması, alerjenli ve alerjensiz alan ekipmanlarının karışması, renk kodlarının silinmesi veya solması, yanlış renkte ekipman kullanımı, alerjen ekipmanının farklı hatta kullanılması, çapraz kullanım nedeniyle alerjen bulaşması, rework alanı ekipmanlarının yanlış kullanımı, temizlik sonrası alerjen kalıntısı kalması, eğitim eksikliğine bağlı yanlış ekipman seçimi, alerjen prosedürü ile uyumsuz renk kodlama sistemi, aynı ekipmanın farklı ürün gruplarında kullanılması, depolama sırasında ekipman karışıklığı, hasarlı yüzeylerde alerjen kalıntısı tutulması, görsel olarak benzer renklerin karıştırılması, operatör hatası nedeniyle yanlış zon ekipmanı kullanılması, temizlik ekipmanlarının yeterli ayrıştırılmaması, etiketlenmemiş ekipman kullanımı, alerjen geçişini önleyen ekipman ayrımının yetersiz olması.
Sert Kimyasallarla Yıkama Riski
Renk kodlu plastik ekipmanların kullanımında yalnızca gıda temas uygunluğu değil, kullanılan temizlik ve dezenfeksiyon kimyasallarına karşı dayanımı da değerlendirilmelidir. Uygun olmayan kimyasal maruziyeti; plastik yüzeylerde çatlama, kırılma, yüzey bozulması, renk migrasyonu ve hijyenik olmayan yüzey oluşumuna neden olabilir. Bu durum fiziksel yabancı madde riski, kimyasal migrasyon riski ve mikrobiyolojik tutunma riski oluşturabilir. Özellikle aşağıdaki kimyasal grupları plastik ekipmanlarda bozulma riski oluşturabilmektedir:
Klor bazlı dezenfektanlar:
Renk solması, yüzey oksidasyonu, kırılganlaşma
Güçlü alkali köpüklü deterjanlar:
Yüzey matlaşması, çatlama
Asidik temizleyiciler:
Malzeme yorulması, renk stabilitesinde azalma
Alkol bazlı dezenfektanlar:
Bazı plastiklerde kuruma ve çatlama
Yüksek sıcak su:
Deformasyon ve katkı/pigment migrasyonu artışı.
Bu nedenle ekipman seçiminde; kullanılan polimer tipi, pigment/masterbatch sistemi, maksimum çalışma sıcaklığı ve CIP/temizlik kimyasallarına dayanım özellikleri teknik dokümanlarla doğrulanmalıdır. İşletme, tedarikçiden kimyasal dayanım bilgileri ve kullanım limitlerini talep etmeli; çatlama, yüzey deformasyonu veya renk değişimi görülen ekipmanlar derhal kullanım dışına alınmalıdır.
Bu yaklaşım; Regulation (EC) No 1935/2004, Commission Regulation (EU) No 10/2011, BRCGS Food Safety Issue 9 ve IFS Food Version 8 kapsamında yer alan kontaminasyon önleme, ekipman uygunluğu ve hijyenik tasarım gereklilikleri ile uyumludur.
Uygunluk Değerlendirmesi-Satınalma Spesifikasyonu Oluşturdunuz Mu?
Renk kodlu plastik ekipmanların (fırça, kürek, spatula, kasa, aparat, taşıma ekipmanı, temizlik ekipmanı vb.) kullanılması; alan ayrımı, alerjen kontrolü, çapraz bulaşmanın önlenmesi ve görsel yönetim açısından önemli bir GMP uygulamasıdır. Renkli plastik ekipman sadece “renkli” olduğu için güvenli kabul edilmemelidir.
İşletme, tedarikçilerden aşağıdaki teknik ve yasal uygunluk dokümanlarını talep etmeli ve onaylı tedarikçi sistemi kapsamında değerlendirmelidir:
✔Gıda ile temas uygunluk beyanı (Declaration of Compliance – DoC)
✔Regulation (EC) No 1935/2004 uygunluk beyanı
✔Commission Regulation (EU) No 10/2011 veya TGK 2019/44 uygunluğu
✔Toplam migrasyon analiz sonuçları
✔Risk durumuna göre spesifik migrasyon analizleri
✔Kullanılan pigment/masterbatch sisteminin gıda temas uygunluğu
✔Ağır metal, primer aromatik amin (PAA) ve yasaklı madde içermediğine dair beyanlar
✔Kullanılan polimer tipi bilgisi (PP, PE, PA vb.)
✔Maksimum çalışma sıcaklığı ve proses dayanımı
✔Kimyasal dayanım bilgileri
✔CIP/deterjan/dezenfektan uyumluluğu
✔Çatlama, kırılma, aşınma ve parçalanmaya karşı kullanım limiti bilgileri
✔FDA uygunluğu varsa buna ilişkin beyan/dokümantasyon.
✔Bazı profesyonel renk kodlu temizlik ekipmanı üreticileri, ürünlerinin EU ve FDA gıda temas gerekliliklerine göre bağımsız laboratuvarlarda migrasyon testlerinden geçirildiğini ve uygunluk beyanı düzenlediğini belirtmektedir.
İşletme tarafından satın alma sürecinde yalnızca “food grade” ibaresi yeterli kabul edilmemeli; ilgili ekipmanın kullanım amacı, temas tipi, proses sıcaklığı, kimyasal maruziyeti ve temizlik koşulları dikkate alınarak teknik uygunluk doğrulanmalıdır.
Renk kodlu plastik ekipmanlar, alerjen ve alan ayrımını desteklemek amacıyla kullanılmaktadır. Ancak ekipmanların gıda temasına uygun olmayan pigment, katkı veya plastik malzemeden üretilmesi; sert temizlik kimyasalları, yüksek sıcaklık veya yoğun mekanik kullanım sonucu renk salınımı, yüzey bozulması ve kırılganlaşma riski oluşturabilir. Bu durum kimyasal migrasyon, fiziksel parça bulaşması ve alerjen/zon karışıklığına neden olabilir. Bu nedenle renk kodlu ekipmanlar yalnızca gıda temasına uygunluk beyanı, migrasyon uygunluğu, kimyasal dayanım bilgisi ve kullanım sıcaklığı tanımlı tedarikçilerden temin edilmelidir.
Ayrıca aşağıdaki durumlarda ekipman yeniden değerlendirmeye alınmalıdır:
Renk kodlu plastik ekipman teknik spesifikasyonunda;
✔ Kullanım amacı, renk kodu ve kullanım alanı
✔ Kullanılan malzemenin polimer tipi (PP, PE, PBT, polyester vb.), gıda temas uygunluğu, kullanılan pigment/masterbatch yapısı, Regulation (EC) No 1935/2004, Commission Regulation (EU) No 10/2011, TGK 2019/44 ve varsa FDA uygunluğu belirtilmelidir.
✔ Toplam migrasyon ve gerekli durumlarda spesifik migrasyon uygunluğu, ağır metal/PAA uygunluğu,
✔Maksimum çalışma ve yıkama sıcaklığı,
✔Kullanılabilecek kimyasallar, maksimum kimyasal konsantrasyonu, temas süresi, CIP ve dezenfektan dayanımı, kimyasal uyumluluk bilgileri tanımlanmalıdır.
✔ Ekipmanın yüzey yapısının gözeneksiz, çatlak ve çapaksız olduğu, kıl/fırça yapısının dökülmeye dayanıklı olduğu, renk stabilitesinin yıkama sonrası korunduğu belirtilmelidir.
✔Ayrıca ekipmanın alerjen ve alan ayrım prosedürüne uygun renk kodlaması, temizlik yöntemi, depolama koşulları, kullanım limiti, değişim kriterleri ve kullanım dışı bırakma şartları (çatlak, kırık, kıl dökülmesi, deformasyon, renk değişimi vb.) tanımlanmalı;
✔DoC, migrasyon raporları, teknik veri sayfaları ve kimyasal dayanım dokümanları tedarikçi onay dosyasında bulunmalıdır.
✔İzlenebilirlik, üretici, ürün kodu, lot/parti bilgisi bulunmalıdır.
Girdi Kontrol -Girdi Kontrol kayıtlarını tutuyor musunuz?
İzleme Planı-Proses Kontrollerinde Bu Ekipmanları İzliyor Musunuz?
Uygunsuzluk Durumunda Düzeltme ve DÖF Faaliyetleri
✔Renk salınımı, çatlak, kırık, kıl dökülmesi, deformasyon veya yüzey bozulması görülen ekipman derhal kullanım dışı bırakılır.
✔Etkilenen ürünler fiziksel, kimyasal ve çapraz bulaşma riski açısından değerlendirilir; gerekli durumlarda ürün blokajı, ayırma veya yeniden kontrol uygulanır.
✔Aynı lot/partiye ait ekipmanlar ilave kontrole alınır.
✔Uygunsuz ekipman uygun şekilde işaretlenerek yanlış kullanım riski önlenir.
✔Tedarikçiden güncel uygunluk belgeleri, teknik açıklama ve gerekiyorsa kök neden analizi talep edilir.
✔Tekrarlayan uygunsuzluklarda tedarikçi performansı yeniden değerlendirilir ve gerekli durumlarda onayı askıya alınır.
✔Yanlış kullanım, agresif kimyasal kullanımı, yüksek sıcaklık, uygunsuz muhafaza ve yanlış alan kullanımına yönelik kullanıcı hataları değerlendirilir.
✔Personellere renk kodlama sistemi, doğru kullanım, temizlik kimyasalları, ekipman kontrol kriterleri ve hasar belirtileri konusunda tekrar eğitim verilir.
✔DÖF kapsamında ekipman kontrol sıklığı, kullanım limiti, temizlik yöntemi veya depolama koşulları gözden geçirilir.
Renk kodlu plastik ekipmanlar alerjen ve alan ayrımı için etkili bir önleyici araçtır; ancak bu ekipmanların gıda temasına uygunluğu, pigment stabilitesi, migrasyon güvenliği ve kimyasal dayanımı doğrulanmadan kullanılması kimyasal ve fiziksel kontaminasyon riski doğurur. Bu nedenle renk kodlu ekipmanlar, sadece renk ayrımı açısından değil, aynı zamanda gıda temas malzemesi ve hijyenik ekipman olarak da değerlendirilmelidir.